Жаңылыктар

КТМУнун изилдөөчүлөрү Кара-Кой өрөөнүндө муундан муунга өтүп келген дары чөптөр менен дарылоо боюнча салттуу билимди эл аралык илимий адабиятка киргизишти.

Заманбап медицина улам жаңы дары-дармектерди иштеп чыгууга аракет кылып жаткан чакта, Кыргызстандын бийик тоолорунда кылымдардан бери муундан муунга өтүп келген баалуу билим сакталып келген. Жергиликтүү эл муундан муунга өткөрүп келген дары чөптөр менен дарылоо тажрыйбасы бүгүн илимий ыкмалар аркылуу каттоого алынып, келечек муундар үчүн сакталды.

Университеттин илимге багытталган өнүгүү стратегиясынын алкагында Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин Илимий изилдөө долбоорлору тарабынан каржыланган изилдөө өлкөнүн түштүгүндөгү Кара-Кой өрөөнүнүн тургундары колдонуп келген салттуу өсүмдүккө негизделген дарылоо ыкмаларын илимий негизде документтештирди. Европанын кадыр-барктуу илимий басылмаларынын бири болгон European Journal of Integrative Medicine журналында жарыяланган бул эмгек Кыргызстандын биологиялык байлыгын жана маданий мурасын эл аралык илимий коомчулукка таанытты.

Бир чыны дары чөп чайынан башталган илимий жол

Изилдөөнүн башталышы кызыктуу тажрыйбага негизделген. 2018-жылы КТМУнун Биология бөлүмүнүн студенттери талаа практикасында жүргөндө күтүүсүз окуя болуп өткөн. Түн ичинде кан басымы көтөрүлгөн окутуучулардын бирине жергиликтүү тургундар жапайы өсүмдүктөн демделген чай сунушташкан. Көп өтпөй анын абалынын жакшырышы изилдөөчүлөрдүн кызыгуусун жараткан.

Дал ушул окуя Кара-Кой өрөөнүнүн тургундары сактап келген салттуу медициналык билимди системалуу түрдө изилдөө идеясын пайда кылды. Пандемиядан улам бир нече жылга жылдырылган долбоор 2021–2022-жылдары кайра жанданып, кеңири масштабдагы этноботаникалык изилдөөгө айланды.

160 өсүмдүк түрү, 117 түрдүү саламаттык көйгөйү

Изилдөөчүлөр эки жыл бою Кара-Кой өрөөнүндө жашаган салттуу билимдин 58 маалымат жеткирүүчү адамдар менен кеңири маектерди өткөрүштү. Натыйжада 160 дарылык өсүмдүк түрү, 123 уруу, 47 өсүмдүк тукуму, 117 түрдүү оорунун жана ден соолук көйгөйүнүн дарылоо ыкмалары, ошондой эле миңдеген салттуу колдонуу маалыматтары илимий негизде каттоого алынды. Изилдөөдө өсүмдүктөр кайсы ооруларга колдонулары, алардын кайсы бөлүктөрү пайдаланылары, кандайча даярдалып, кандай жолдор менен колдонулары кеңири документтештирилди.

Тамак сиңирүү системасы үчүн табияттын дарыканасы

Талдоолор Кара-Кой өрөөнүнүн тургундары өзгөчө тамак сиңирүү системасынын ооруларын дарылоодо орток жана бай тажрыйбага ээ экенин көрсөттү. Дары чөптөр эң көп тамак сиңирүү системасынын ооруларында колдонулары аныкталса, тери оорулары, таяныч-кыймыл системасынын оорулары жана жугуштуу оорулар да салттуу дарылоо эң көп колдонулган багыттардын катарына кирди.

Изилдөөчүлөр мындай жогорку деңгээлдеги окшоштук айрым өсүмдүктөрдүн дарылык касиети көп жылдык тажрыйба аркылуу коом тарабынан тастыкталганын көрсөтөрүн белгилешет.

Илим дүйнөсүнө дагы эле толук белгисиз өсүмдүктөр өзгөчө көңүл бурдурду

Изилдөөнүн эң маанилүү жыйынтыктарынын бири эл аралык илимий адабиятта өтө аз изилденген же азыркыга чейин кеңири каралбаган көптөгөн өсүмдүктөрдүн аныкталышы болду. Документтештирилген өсүмдүктөрдүн 44 түрүнүн дарылык максатта колдонулушу илимий адабиятта алгачкы жолу катталды. Ошондой эле изилдөөдө айрым өсүмдүктөрдүн фармакологиялык касиеттери азырынча илимий жактан толук ырастала элек болгону менен, аларды жергиликтүү эл узак жылдар бою коопсуз колдонуп келгени аныкталды.

Бул жагдай аталган өсүмдүктөр келечекте жаңы дары-дармектерди иштеп чыгууда, фитохимиялык талдоолордо жана фармакологиялык изилдөөлөрдө баалуу жаратылыш ресурсу боло аларын көрсөтөт.

Салттуу билимдин негизги сактоочулары – улуу муун

Изилдөө ошондой эле салттуу билим негизинен улуу муунда сакталганын жана бул баалуу мурас бара-бара жоголуп кетүү коркунучунда экенин көрсөттү.

Урбанизация процесси, жашоо образынын өзгөрүшү жана жаш муундардын салттуу тажрыйбалардан алыстоосу себептүү оозеки түрдө мурасталып келген бул бай билимди илимий негизде каттоого алуу өзгөчө мааниге ээ экени белгиленет.

Окумуштуулардын пикиринде, этноботаникалык изилдөөлөр өткөндү гана документтештирбестен, биологиялык ар түрдүүлүктү сактоого, жаратылыш ресурстарын туруктуу башкарууга жана келечектеги саламаттык сактоо технологияларына негиз боло турган жаңы молекулаларды ачууга да стратегиялык мааниге ээ.КТМУнун окумуштуулары эл аралык илимий адабиятка маанилүү салым кошушту

Изилдөө КТМУнун Табигый илимдер факультетинин Биология бөлүмүнүн окутуучулары профессор Нурбек Алдаяров, профессор Кадырбай Чекиров, профессор Гүлбүбү Курманбекова, доцент Назгүл Иманбердиева, доцент Гүлнара Шаршеналиева, док. Нуржамал Өмүрзакова, кенже илимий кызматкер Бермет Кыдыралиева жана Ветеринария факультетинин окутуучусу, профессор Аскарбек Түлөбаев тарабынан жүргүзүлдү.

Окумуштуулар Кара-Кой өрөөнүнүн бай өсүмдүк дүйнөсү салттуу билим менен айкалышканда эл аралык илимий коомчулук үчүн олуттуу изилдөө потенциалына ээ экенин белгилешет. Алынган жыйынтыктар келечекте жүргүзүлө турган фитохимиялык, фармакологиялык жана биотехнологиялык изилдөөлөр үчүн бекем илимий негиз түзөрү күтүлүүдө.